Для чего, скажи мой друг, музыка нужна?
Чтоб понять печаль и горе, пенье соловья!
Чтобы в радостном порыве петь и танцевать!
Чтобы чувства, настроение мы без слов могли понять!
Паважаныя госці!
Рады вітаць Вас на старонцы, якая прысвечаная музычнаму развіццю дзяцей.
Занятак музыкай дазваляе дзіцяці не толькі ў займальнай гульнявой форме ўвайсці ў свет музыкі, але і развівае разумовыя і фізічныя здольнасці, а таксама спрыяе сацыяльнай адаптацыі дзіцяці. Вясёлыя песенькі, практыкаванні пад музыку, пацешкі, народная і класічная музыка аказваюць самы пазітыўны ўплыў на развіццё асобы дзіцяці, фарміраванне яго творчых здольнасцяў. Музычныя заняткі развіваюць рухальныя навыкі, каардынацыю, канцэнтрацыю ўвагі , гаворка, дзеці вучацца ўзаемадзеянню ў калектыве, развіваюць музычны слых, а таксама ў даступнай гульнявой форме навучаюцца гульні на музычных інструментах.
На дадзенай старонцы вы знойдзеце матэрыялы і рэкамендацыі
па музычнаму развіццю дзяцей.
Паважаныя Бацькі!
Выхаванне падрастаючага пакалення не можа ажыццяўляцца па-за традыцыйнай нацыянальнай культуры. Этнічная гісторыя, гістарычная спадчына і культура продкаў выступаюць базавымі каштоўнастямі для развіцця асобы.
Натуральным і арганічным элементам чалавечай культуры з’яўляецца гульня. Асвойваючы гульню, дзіця асвойвае і ўзбагачае гульнявую культуру нацыі, якая адлюстроўвае традыцыйныя і новыя формы гульявых паводзін.
Неад’емным атрыбутам гульні з’яуляецца цацка, якую называюць “люстэркам культуры”. Па ўсеагульным прызнанні, цацка выступае адной з фундаментальных уневерсалій чалавечага быцця, паколькі служыць для перадачы ў асаблівай “згорнутай форме “ каштоўнасцей культуры і вопыту пакаленняў.
Цацка, як частка дзіцячай гульнявой рэальнасці, з’яўляецца незаменным сродкам інкультурацыі. Як піша В.У. Абраменкава, “ цацка для дзіцяці – не проста забава, а духоуная прылада, з дапамогай якой яно асвойвае вялізны і складаны свет, спасцігае законы чалавечых узаемаадносін і вечныя ісціны”. Узнаўляючы рэальныя і ўяўныя рэчы і вобразы, цацка дапамагае дзіцяці пазнаваць, даследаваць навакольны свет, фарміраваць і рэалізоўваць творчыя здольнасці, выказваць свае пачуцці, вучыць мець зносіны і пазнаваць сябе.
У пералік крытэрыяў ацэнкі цацкі акрамя медыцынскіх, экалагічных, эмацыйных, эстытычных, педагагічных і іншых даследчыкамі ўключаюцца і тыя, паводле якіх цацка павінна здавальняць патрабаванні крэатыўнасці і культураадпаведнасці, гэта значыць адпавядаць архетыпам той краіны, дзе пражывае дзіця.
Стражынская Н.С., Дубініна Д.М. “Народная цацка – люстэрка культуры”
Кансультацыя для бацькоў
"Народная цацка ў жыцці дашкольніка"
«Хто не ведае свайго мінулага - той не мае будучыні"
(народная мудрасць)
Выхаваць свядомага грамадзяніна і патрыёта азначае сфармаваць у дзіцяці комплекс вызначаных ведаў, асобасных якасцяў і рыс характару:
- патрыятычную накіраванасць, грамадзянскую адказнасць і мужнасць;
- павага да бацькоў, свайго радаводу, традыцый і гісторыі роднага народа;
-дысцыплінаванасць, працавітасць, творчасць, клопат аб прыродзе і экалогію роднай зямлі;
- паважлівае стаўленне да культуры, вераванняў, традыцый і звычаяў нашага народа.
Каб дзеці сталі тварцамі свайго лёсу, неабходна, каб яны трывала засвоілі духоўнасць, культуру роднага народа, глыбока пранікліся нацыянальным духам, ладам жыцця і мыслення. Для гэтага неабходна вярнуцца да маральных традыцый выхавання дзяцей: імкненне да дабра і прыгажосці, справядлівасці і праўды. Бо дзіця не нараджаецца маральным ці амаральным, ён паступова становіцца такім у залежнасці ад таго, у якім асяроддзі, у якіх умовах жыве, якое атрымлівае выхаванне. Для гэтага дарослым трэба паказваць прыгажосць прыроды, слухаць духоўную музыку, чытаць мастацкія літаратурныя творы, знаёміць з дэкаратыўна-прыкладным мастацтвам. Таму бацькі павінны стаць прыкладам для малых, рабіць дабро самім і накіроўваць дзяцей на такія ж праявы, як ветлівасць, спачуванне, міласэрнасць.
Выхоўваць духоўныя каштоўнасці трэба з першага года жыцця. Дзеці пазнаюць усё праз гульню і цацкі.
Цацкі дарослыя прывыклі купляць у крамах і супермаркетах, а раней выраб цацак быў выдатным рамяством рукадзельніц.
Вясной дзеці з асаблівым стараннем майстравалі розныя свістулькі, упрыгожваючы іх мастацкімі малюнкамі.
Дзяўчынкі ўмела плялі вянкі, рабілі лялькі. Пад восень, калі з поля збіралі гародніну, дзеці майстравалі пацешныя маскі. Вымалі мякаць з гарбуза, выразалі вочы, нос і рот, а ўнутр устаўлялі свечку. Увечары, як змяркалася, выходзілі на вуліцу.
У старажытнасці народны каляндар браў свой пачатак з вясны. Даўно людзі пачалі лічыць яйка сімвалам жыцця, прыходу вясны. Таму нашы продкі любілі яго, распісвалі рознымі яркімі фарбамі. Так паўстала выдатнае мастацтва - пісанкі. У размалёўванні яек заўсёды прымалі ўдзел і дзеці. На пісанкі малявалі розныя лініі, кропкі, якія сімвалізуюць бясконцасць свету. У кожнай сельскай сям'і, бацькі майстравалі для дзяцей лялькі, бразготкі. Лепшым гасцінцам для дзяцей з базару або кірмашу, былі каляровыя цукеркі ці пернікі ў выглядзе пеўнікаў, рыбак, вавёрачак, жаўрукоў.
Дарослыя ствараюць умовы знаёмства дзяцей з народнай гульнёй і цацкай. Выхаванне юнай душы - сапраўднае мастацтва, якое будавалася на ідэі дабра. А дабро, выяўляецца з першымі пробліскамі свядомасці, з першымі ўяўленнямі і думкамі пра навакольны свет. Сухамлінскага пісаў: «Гульня - гэта велізарная светлае акно, праз якое ў духоўны свет дзіцяці ўліваецца жыватворны струмень уяўленняў, паняццяў. Гульня - гэта іскра, якая запальвае агеньчык дапытлівым і дапытлівасці». Падыходзячы да народнай цацкі з педагагічнага пункту гледжання, мы бачым, што яна заснаваная на тонкім веданні псіхалогіі дзіцяці і рознабакова ўздзейнічае на развіццё яго пачуццяў, розуму і характару і інтэлекту.
Кансультацыя для бацькоў
«Беларускiя фальклорна-традыцыйныя святкаваннi»
«У пошуках найбольш дзейсных прыемаў i метадаў музычнага выхавання навучання дзяцей багатую крынiцу ўяўляе для нас фальклор. Значная частка матэрыялаў (забаўлянкi, калыханкi, дражнiлкі, прыказкi, байкi, прымаўкi), заснаваная на вуснай народнай творчасцi, дазваляе найбольш поўна выкарыстоўваць эмацынальны момант. Менавiта эмацыянальны фактар ёсць «адзiны сродак развiць разум дзiцяцi, навучыць яго i абаранiць дзяцiнства». Гэта выказванне належыць вядомаму педагогу В.А. Сухамлинскаму, якi шырока прымяняў у сваей практыцы так званы метад «эмацыянальнага абуджэння розуму». Ён лiчыў, што «...да таго часу, пакуль дзiця не адчула слова..., нельга наогул пачынаць навучанне грамаце, и калi настаўнiк робiць гэта, ён асуджае дзiця на цяжкую працу...» Сказанае ў роўнай ступенi датычьщца i музычнай педагогiки, бо творчыя веды у дзяцей павiнны ўзнiкаць толькi ў вынiку практычнай дзейнасцi.Дзiцячая народная паэзiя прайшла доўгi шлях, пакуль увасобiлася ў тыя формы, якiя вядомыя нам i замацаваныя ў зaпicax. Запамiналася i перадавалася з пакалення ў пакаленне только тое, што адказвала натуральным запытам дзяцей. Захавалася тое, што па форме i змесце адпавядае разуменню, iнтарэсам i густам дзяцей. Вось чаму традыцыйныя народныя дзiцячыя творы — дасканалыя па форме ўзоры, яны часцей захапляюць прыгажосцю сваiх вобразаў. Выхаванне i развiццё пачуцця рытму — гэта таксама сур'ёзная i цяжкая праблема. Найбольш глыбокае тэарэтычнае абгрунтаванне яе знаходзiм у У. Цяплова: «Усялякi рытм ёсць рух... У стварэнi i развiццi пачуцця рытму ўдзельнiчае усё наша цела. Без цялесных адчуванняу рытму не можа быць успрыняты рытм музычны.» Гiсторыки лiчаць, што яшчэ ў даўнiя часы, музыка пачыналася з вылучэння рытму. Музычны рытм быў натуральным рытмам, народжаным мовай.Улiчваючы ролю рытмаў, якiя адпавядаюць рытмам мовы, з'явiлася iдэя аб выкарыстаннi ix у творчай рабоце з дзецьмi. Забаўлянкi аказалiся даступным для малышоў матэрыялам: у ix прысутнiчае паэтычны тэкст, наяўнасць гульнi слоў, гукаперайманняў, якiя цiкавяць дзяцей i, як вынiк, стымулююць ix развiццё.
Музычна-рытмiчныя забаўлянкi могуць быць выкарыстаны для:- развiця маўлення; - фармiравання здольнасцi да праяўлення воли пры ўдзеле ў калектыўных каардынаваных дзеяннях; - развiцця муз. слыху.Канкрэтны анализ маўлення дзяцей трох, чатырох i нават пяцi гадоў паказаў, што часцей за ўсё яны робяць памылкi пры вымауленнi слоў i гукаў. Вась чаму падбiраюцца забаўлянкi, ў якiх вымаўленне асобных фанем i ix камбiнацый сустракаецца даволi часта. Такiм чынам, дзiця пры шматразовым паўторы можа легка ix вылучыць i засяродзiць на ix увагу. Разам з тэкстам ажыццяўляецца i паказ рухаў. Яны павiнны быць натуральнымi, нескладанымi, каб дзiцяцi не прыйшлося прыкладаць шмат намаганняў для ўсведамлення i засваення ix. Pyxi могуць быць наступныя: хадзьба, бег, скачкi, павароты тулава са становшча стоячы, седзячы, лежачы; махавыя pyxi рук, ног, плясканне; элементы масажу: паляпванне, пагладжванне. Для адчування рытмiчных забаўлянак падбiраецца адпаведны акампанемент, улiчваецца ўплыў сучасных мелодый на фармiраванне музычнага слыху, старанна падбiраецца тэмп, рытмiчны малюнак, рэгiстр, якiя характарызуюць пэўны вобраз.
Музычна-рытмiчныя забаўлянкi складаюцца з кароткачасовых частак. Кожная з ix мае сваю спецыфiку. У малодшых групах практыкаванне развучваецца i выконваецца разам з дарослым, у старшых групах — рэгулюецца дарослым. Уласны вопыт сведчыць аб тым, што музычна-рытмiчныя забаўляннкi - нескладаная форма арганизацыi музычнага выхавання. Рух, мова у такт музыцы выклiкаюць у дзяцей шчырую радасць, такую ж, як i ад звычайных гульняў.
Кансультацыя для бацькоў
«Чаму вучаць сюжэтна - ролевыя гульні»
«Гульня мае ў жыцці дзіцяці такое ж значэнне, як у дарослага - дзейнасць, праца, служба. Які дзіця ў гульні, такі шмат у чым ён будзе ў працы, калі вырасце. Таму выхаванне будучага дзеяча адбываецца, перш за ўсё, у гульні »
А. С. Макаранка
Дзеці самі могуць прыдумаць творчую гульню. Тэмы гэтых гульняў самыя розныя. Дзеці перадаюць у сваёй гульні прадаўцоў, маму і тату, паліцэйскіх, лекараў, і г.д.. У гэтых гульнях часцей за ўсё дзеці паказваюць адносіны паміж людзьмі - клопат маці, ласкавае абыходжанне бабулі і іншых членаў сям'і, паводзіны дзяцей. Вось дзяўчынкі гуляюць у «дочкі-маці». Адна звяртаецца са сваёй «дачкой» ласкава, уважліва, спакойна. Іншая «мама» звяртаецца да "дачкі" вельмі строга: лае за непаслухмянасць, часта карае. Зразумела, што паводзіны гэтых дзяўчынак ў гульні - гэта люстэрка паміж бацькамі і дзецьмі ў іх сем'ях. Часта па гульнях дзяцей можна сказаць пра адносіны не толькі дзяцей і бацькоў, але і іншых членаў сям'і: бабулі, дзядулі і г.д.. Велізарнае месца ў творчых гульнях займае перадача працы дарослых: дзеці гуляюць у кухара, цырульніка, медсястру, з вялікім гонарам гуляюць у адважных воінаў.
Аднак бацькам важна памятаць, што без знаёмства з навакольным светам, без чытання кніг, апавяданняў, казак, вершаў - іх гульні будуць не насычанымі. Бедныя па зместу гульні - не будуць развіваць дзіця ні фізічна, ні маральна, ні разумова. У гульнях дзеці раскрываюць свой характар, свае адносіны да навакольнага свету.
З 5 гадоў у дзяцей у сувязі з ростам і пашырэннем далягляду сюжэт сюжэтна - ролевых гульняў папаўняецца вельмі імкліва. Яны прыдумляюць больш складаныя сюжэты. Дзеці пяці гадоў ўмеюць зрабіць патрэбную пабудову, знаходзяць рознае прымяненне цацкам. Іх маўленне ўжо развіта, яны могуць адлюстроўваць розныя сцэнкі, кажучы за дзеючых асоб. Яны лёгка ператвараюцца ў тату і маму, у пасажыра і ў машыніста. Дзіця выкарыстоўвае цацкі і розныя прадметы, якія спрыяюць стварэнню вобразаў. Сюжэтныя цацкі (лялька, посуд, аўтамабіль і інш.) падштурхоўваюць дзіця на пэўныя гульні. Напрыклад: на коніку можна ездзіць верхам, вазіць грузы і г.д... У посудзе - рыхтаваць ежу або частаваць з яе гарбатай ляльку і г.д… Кубікі і цаглінкі можна выкарыстоўваць, як прадметы намеснікі: хлеб, пірожнае ці стол, крэсла. Дарослыя павінны ўважліва ставіцца да гульнявога задуму дзіцяці. У творчых гульнях дзеці не толькі адлюстроўваюць назапашаны вопыт, але і паглыбляюць свае ўяўленні аб адлюстроўваемых падзеях, аб жыцці. Дзіця спазнае свет у працэсе дзейнасці. У канкрэтных дзеяннях, звязаных з выкананнем ролі, дзіця звяртае ўвагу на шматлікія бакі жыцця, якія ён без гульні і не заўважыў бы.
Пры дапамозе бацькоў і выхавальнікаў інтарэсы дзяцей становяцца ўсё больш устойлівымі і мэтанакіраванымі, іх гульні працягваюцца нашмат даўжэй, узбагачаючыся сюжэтамі і даючы прастор для развіцця ўяўлення. І чым змястоўней і цікавей гульня, чым больш устойлівыя правілы ў гульні, тым больш дзеці размаўляюць адзін з адным, лепш разумеюць адзін аднаго, умеюць хутчэй знайсці агульныя інтарэсы і запыты. Гаворка іх ўдасканальваецца, становіцца ярчэй. У іх зносінах фарміруюцца думкі аб тых баках жыцця, якія яны перадаюць у гульні.
Пачуццё калектыўнай адказнасці, дружбы і таварыства дзіця адчувае ў гульні. Ён вучыцца ўзгадняць свае дзеянні з дзеяннямі іншых дзяцей.
Парады бацькам:
1. Гуляйце з дзецьмі часцей! (Для гульні важная практыка.)
2. Падтрымлівайце праяву любых пачуццяў.
3. Прывучайце дзяцей захоўваць добрыя адносіны з аднагодкамі.
4. Гульня з дзіцем навучыць Вас:
• гаварыць са сваім дзіцём на яго мове;
• ажыўляць у сабе дзіцячыя рысы: непасрэднасць, шчырасць, пераадольваць пачуццё перавагі над дзіцём;
• любіць сваіх дзяцей, такімі, якія яны ёсць!
Кансультацыя для бацькоў.
"Фальклор і развіццё маўлення"
Маўленне - унікальны і ўніверсальны сродак многіх відаў дзейнасці. У дашкольніка гэта гульня, маляванне, лепка, канструяванне, вырашэнне практычных задач, успрыманне мастацкай літаратуры і інш. Немагчыма развіваць маўленне дзіцяці "ўвогуле", безадносна да той ролі, якую яно выконвае ў яго жыцці, не ўключаючы маўленне ў тую ці іншую дзейнасць. Развіццё розных формаў дзейнасці вядзе да развіцця іх галоўнага сродку - маўлення. У дзяцей мы выхоўваем пачуццё беларускай мовы, ствараючы дзеля гэтага адпаведныя маўленчыя ўмовы, у якіх дзіця пад кіраўніцтвам выхавальніка далучаецца да паэзіі і адначасова вучыцца вырашаць пры дапамозе роднай мовы розныя маўленчыя задачы: камунікатыўныя, пазнавальныя і інш.
Галоўным пабуджальным матывам праяўлення маўленчай актыўнасці з'яўляецца сумесная дзейнасць з дарослым. Важнае значэнне мае актыўна-дзейснае ўспрыманне дзецьмі нагляднасці (цацак, малюнкаў). Наглядныя дзеянні выклікаюць у дзяцей жаданне абазначыць іх словамі і гаварыць пра іх. Адмысловая ўвага надаецца зместу беларускага маўлення, у выхаваўчых і дыдактычных мэтах выкарыстоўваем паэтычныя словы. Калыханкі, забаўлянкі, прымаўкі, песні, казкі - вось тыя дасканалыя мастацкія формы фальклору, з дапамогай якіх мы знаёмім дзяцей з багаццем і разнастайнасцю навакольнага свету.
Перш за ўсё, мы праслухоўваем і абыгрываем з дзецьмі беларускія народныя калыханкі, песенькі, забаўлянкі, кароткія вершыкі, да якіх далучаюцца адпаведныя зместу дзеянні і рухі, паўтарэнні гукаперайманняў, асноўных слоў, выразаў. Вялікае значэнне пры гэтым маюць тыя забаўлянкі, якія суправаджаюцца разнастайнымі рухамі пальчыкаў рук, напрыклад "Сарока-варона кашу варыла". Важнасць іх палягае ў амаль паралельным развіцці дыферанцаваных рухаў пальцаў рук і маўлення, што стымулюе і актывізуе маўленне маленькага дзіцяці. Вабяць малых такія дзеянні як закалыхванне лялек, плясканне ў далоні, прытупванне, падскокі і т. п. Расказванне невялікіх па аб'ёму казак суправаджаем інсцэніроўкамі, што робіць больш лёгкім для дзяцей іх успрыманне і разуменне, заахвочвае да паўтарэння слоў, выразаў, песенек.
Напрыклад, у час разыгрывання народнай забаўлянкі "Кую, кую ножку" з дзецьмі двух-трох год малыя імітуюць падбіванне лялечнага чаравічка малаточкам. Маўленчая сітуацыя дазваляе дзіцяці зразумець зварот выхавальніка.
Дзецям вельмі падабаецца, калі ў вершыку называецца канкрэтнае імя. Напрыклад, калі мы прыносім цацачнага коціка, паказваем яго дзецям, дапамагаем ім успомніць, як коцік вуркоча "мур-мур", а затым чытае калыханку:
Ой на коціка вуркота,
А на дзіцятка дрымота,
Будзе коцік вуркатаць,
А дзіцятка будзе спаць.
Потым гаворым, што раскажа пра коціка і Аленка. Чытаем калыханку, замяняючы слова "дзіцятка" на імя выхаванца. Аленка паказвае, як яна будзе спаць. Так мы прыцягваем дзяцей да прагаворвання асобных слоў і радкоў верша. Такія заняткі, а значыць і калыханка, пакідаюць след у душы і памяці дзіцяці.
Маленькія дзеці ўдзельнічаюць у простых карагодных гульнях кшталту "Знаёмства" (напрыклад, "Адгадай, чый галасок?", "Хто схаваўся?" і інш.) гэтыя гульні садзейнічаюць наладжванню дзіцячых узаемаадносін, выклікаюць у дзяцей жаданне ўступіць у зносіны, значыць і размаўляць адно з адным. Дзецям падабаюцца такія гульні, а гэта добрая падстава для выхавання цікавасці да беларускай мовы, першапачатковага развіцця беларускага маўлення. Захапіўшыся гульнёй, дзеці не заўсёды заўважаюць, што яна вядзецца на беларускай мове, і міжволі засвойваюць асобныя словы, выразы, песенькі.
Выкарыстоўваюцца малыя формы фальклору і ў сумеснай дзейнасці. Напрыклад, сумеснае маляванне па пацешцы "Сонейка-сонца": дзецям прапаноўваецца аркуш паперы з намаляваным сонцам, і ім трэба дамаляваць гарошкі. Маляванне суправаджаецца прыгаворваннем радкоў пацешкі, і ў дзяцей праяўляецца цікавасць да самога працэсу малявання, да тых выразаў, якія апісваюцца ў забаўлянцы, і яны адлюстроўваюць іх у малюнку.
Для паступовага ўвядзення беларускай мовы ў розныя віды дзейнасці дашкалят мы выкарыстоўваем лялек-беларусаў: дзяўчынку Паўлінку і хлопчыка Янку. Яны паасобку альбо разам прыходзяць да дзяцей, цікавяцца іх заняткамі, гульнямі, размаўляючы толькі па-беларуску: задаюць пытанні, называюць асобныя прадметы, што знаходзяцца ў дзяцей, выконваюць розныя дзеянні з імі, расказваюць нескладаныя гісторыі. Такім шляхам наладжваюцца сітуацыйна-дзелавыя зносіны на беларускай мове.
Такім чынам, у першыя тры гады жыцця дзяцей трэба выкарыстоўваць тыя формы работы, якія спрыяюць развіццю пачуцця беларускага маўлення шляхам азнаямлення іх з лепшымі ўзорамі жывога беларускага слова, а таксама фарміраванню першапачатковых навыкаў маўлення на роднай мове.
“Далучэнне дашкольнікаў да вытокаў народнай культуры
з дапамогай малых форм фальклора”
У працэсе адраджэння нацыянальнай культуры і самасвядомасці важнае месца належыць фальклору - асноўнаму багаццю нашых продкаў, дзякуючы якому захоўваецца пераемнасць традыцый, ажыццяўляецца сувязь пакаленняў.
На практыцы ў дашкольным выхаванні ўдзяляецца мала ўвагі нацыянальнаму фальклору, нягледзячы на тое, што беларускі народ мае багатую фальклорную спадчыну, створаную спецыяльна для дзяцей. Вельмі добра падыходзіць музычны фальклор, які па сваей прыродзе пранізаны элементамі народнага тэатра, гульнямі, пантамімай.Падбіраючы для працы з дзецьмі найбольш эфектыўныя формы, метады і сродкі, трэба ўлічваць, што працэс фарміравання нацыянальнай самасвядомасці доўгі і складаны, і пачынаць яго трэба перш за ўсе з азнаямлення з родным краем, непасрэдна ўключваючы сродкі вуснай народнай творчасці.
У Ι і ΙΙ малодшых групах , праводзячы назіранні за прыгажосцю роднай прыроды, неабходна чытаць вершы, забаўлянкі, загадкі неабходна адраджаць выкарыстанне твораў вуснай народнай творчасці (казак, забаўлянак, калыханак, песен, гульняў) у час рэжымных момантаў, у сям’і.
Пры планаванні работы з дзецьмі сярэдняй і старшай груп неабходна выкарыстоўваць розныя формы:
- пазнавальныя гутаркі ў вольнай форме,
- сумесная дзейнасць педагога з дзецьмі;
- самастойная дзіцячая дзейнасць;
- гульні, тэматычныя прагулкі і экскурсіі;
- назіранні ў прыродзе;
- святы і забавы.
Малыя фальклорныя жанры- мініяцюрныя паэтычныя творы, створаныя для дзяцей, якія маюць канкрэтны педагагічны кірунак. Яны ўпрыгожваюць мову педагога, робяць яе вобразнай і прыгожай, прыцягваюць увагу дзяцей. Забаўлянкі, пястушкі прыносяць радасць дзецям, выклікаюць у іх жаданне паўтараць словы за дарослымі, выконваць заданні выхавальніка, удзельнічаць у агульных гульнях.
Пястушкі выкарыстоўваюцца педагогамі ў розных рэжымных момантах: пад гукі гэтых вершаў і песень дзеці ахвотна мыюцца, прымаюць ежу, займаюцца. Жыццё дзіцяці становіцца цікавейшым, ярчэйшым, а ў яго самога лепш развіваюцца памяць, мысленне, увага, маўленне, а калі яно выконвае канкрэтныя рухі, то развіваюцца каардынацыя, узгодненасць, спрытнасць. У час расказвання пястушкі спярша выкарыстоўваецца нагляднасць, потым тлумачыцца сэнс новых слоў, улічваюцца вопыт і веды дзяцей.
Калыханкі- першыя для дзяцей ўзоры мастацкага слова. Навакольны свет у іх падаецца ў вобразах, даступных і зразумелых.
Ходзіць кот па сенажаці.
Кліча сон ён ля дзіцяці.
ой, сонечку-галубочку,
Прыспі маю Волечку.
У беларускім фальклоры шмат прыказак і прымавак. Дзеці з інтарэсам успрымаюць іх кароткі змест. Многія прыказкі і прымаўкі маюць павучальнае значэнне: яны ўсхваляюць працавітасць, гаспадарлівасць, умельства, вучаць любіць родны край, Радзіму, асуджаюць гультайства, зайздрасць – усё адмоўнае. Падбіраюцца яны па канкрэтнай тэме: пра Радзіму, працу, хлеб, навуку, поры года, з’явы прыроды, народныя прыкметы.Павучальнасць прыказак і прымавак разумеецца дзецьмі паступова, і глыбіня іх разумеецца ў большай меры залежыць ад таго, насколькі часта выкарыстоўваюцца яны ў патрэбных момантах. Асабліва часта нашы выхаванцы прымяняюць іх у працоўнай дзейнасці, пры выкананні адказных даручэнняў.
Загадка – кароткае паэтычна-вобразнае апісанне прадмета або з’явы, якое даецца, як правіла, у форме пытання і адгадваецца па другарадных адзнаках, па прыкметах падабенства.Лічыцца, што галоўная функцыя загадкі – развіваць ў чалавека мастацка-вобразнае мысленне, паэтычны погляд на рычаіснасць. У мінулым загадка служыла сродкам выпрабавання разумовых здольнасцей, іншасказальная, загадкавая форма з поспехам выкарыстоўвалася ў ваенных і пасольскіх справах. Загадкі, песні-загадкі надзвачай шырока ўжываліся ў вясельных абрадах, напрыклад, з мэтай “праверкі” разумовай сталасці жаніха.Каштоўнасць традыцыйнай загадкі ў тым, што яна ў высокапаэтычнай форме адлюстроўвала гаспадарчую і творчую дзейнасць чалавека, яго жыццёвы вопыт, побыт, працу, жывёльнасць, расліннасць, будову сусвету і да нашых дзён мае вялікае эстэтычна-мастацкае значэнне для выхавання дзяцей.
Загадкі:
Без кораня, а расце. (Камень)
Без ног бяжыць, без воч глядзіць. (Вада)
Лата на лаце, ніткі не знаці. (Капуста)
Цераз мяжу брат брата не бачаць. (Вочы)
Яркую акрэсленую выхаваўчую накіраванасць маюць беларускія народныя песні. Праз іх тэксты, лексіку дзеці ўзбагачаюць уяўленні аб наваколлі, прыродных з’явах, знаёмяцца з прыладамі працы, беларускімі назвамі месяцаў, дзён тыдня, нацыянальнымі стравамі, значна пашыраецца актыўны слоўнік.Праз песню знаёмім выхаванцаў з лепшымі рысамі характару беларусаў: шчырасцю, чуласцю, сціпласцю, уважлівасцю. Фальклорныя песня дапамагае развіццю эмацыянальнай сферы дзяцей, падрыхтоўвае да выканання пэўных сацыяльных роляў.
Заняткі па азнаямленню дзяцей з вуснай народнай творчасцю пройдуць цікава, калі да іх удзелу далучыць бабуль і дзядуль, артыстаў тэатру, супрацоўнікаў музеяў, народных майстроў.
Пры арганізацыі адукацыйнага працэсу у адпаведнасці з патрабаваннямі вучэбнай праграмы дашкольнай адукацыі варта памятаць, што першаасновай народнай педагогікі лічыцца культ працы, умелых рук і разумення свайго месца ў прыродзе, таму працоўная дзейнасць, спалучэнне яе з творамі вуснай народнай творчасці дазволіць зацікавіць дзяцей сумеснай працай.
На музычных занятках выхаванцы знаёмяцца з асаблівасцямі беларускай народнай музыкі, развучваюць беларускія танцы, спяваюць песні, знаёмяцца з народным тэатрам “Батлейка”.
Усвядомленаму імкненню дзяцей да авалодання культурнымі эталонамі, ўзаемадзеянню ў калектыве спрыяюць арганізацыя з дзецьмі ісцэніровак па казках, фантазіраванне, прыдумванне гісторый, выкананне творчага задання. Малыя формы фальклора актыўна ўключаюцца ў вядучы від дзейнасці – гульню, у дадзеным выпадку – гульню- драматызацыю. Гульні-драматызацыі даюць шырокі прастор для выяўлення ў дзяцей творчых здольнасцей, самастойнасці, ініцыятывы. Жывая інтанацыя маўлення, вобразныя і свабодныя рухі, міміка, жэсты надаюць гульням дзяцей натуральнасць і праўдзівасць. Гульня-драматызацыя аказвае актывізуючы ўплыў на развіццё выразнага беларускага маўлення, паколькі яна спалучае разам гульнёвую матывацыю і камунікатыўную накіраванасць. Дзеці старшай групы могуць драматызаваць творы як для сябе, так і для маленькіх гледачоў, для сваіх бацькоў. Да гульні-драматызацыі неабходна падрыхтаваць разам з дзецьмі атрыбуты, элементы касцюмаў. Выхавацель кіруе гульнёй, нагадвае і ўдакладняе змест казкі, сочыць за дакладнасцю вобразаў.
Вялікі выхаваўчы патэнцыял маюць народныя святы і абрады. Яны задавальняюць дапытлівасць дзяцей, іх эстэтычныя патрэбы, цягу рухаў, фарміруюць творчае мысленне, пабуджаюць да супрацоўніцтва, вучаць пазнаваць беларускую культуру. Поспех засваення мастацкіх твораў залежыць ад таго, наколькі яны зразумелыя дзецям і даюць магчымасць выконваць ролі адпаведных персанажаў, песень, суправаджаць спевы мімікай, рухамі. Калі для спеваў дзяцей малодшых груп найбольш даступным песенным матэрыялам з’яўляюцца калыханкі, забаўлянкі, невялікія песенькі, то асаблівае месца ў старшых дзяцей займаюць песні, карагоды, гульні, якуія дзеці вучаць для народных свят і абрадаў.
Паспяховасць заняткаў па фарміраванню нацыянальнай самавядомасці сродкамі вуснай народнай творчасці магчыма дасягнуць з дапамогай эфектыўных метадаў і прыёмаў работы:
-сюрпрызны момант, незвычайны пачатак;
-праблемны характар становішча;
-гульнёвыя прыёмы;
-віктарыны, выставы адгадак;
-выкарыстанне прыказак , прымавак, малых форм беларускага фальклору для арганізацыі дынамічнай хвілінкі;
-творчыя заданні :”намалюй, што ўявіў”, “прыдумай сам”, “упрыгож”;
- хатнія заданні “Пагуляй у дамашні тэатр”, “Спытай у бабулі”;
-мультымедыйныя прэзентацыі;
-тэматычныя віктарыны, вечарыны, кірмашы;
-сумесныя з бацькамі святы.
Усё гэта дае магчымасць вырашыць задачы развіцця беларускага маўлення, раскрыць творчыя магчымасці дзяцей, сфарміраваць цікавасць да народнай творчасці, у гульнёвай форме далучыць дзяцей да нацыянальнай культуры.Выкарыстанне ў працы з дашкольнікамі твораў народнай творчасці ажыўляе адукацыйны працэс, аказвае асаблівы ўплыў на выхаванне патрыятычных пачуццяў, нацыянальнай самасвядомасці.
Выхоўваючы патрыёта, нацыянальна свядомага чалавека, фальклор адначасова задавальняе патрэбу дзіцячай душы ў гульні, жарце, асваенні свету.
Беларускія народныя святы і абрады
СВЯТЫ – сукупнасць звычаяў і абрадаў. Узніклі ў першабытнам грамадстве. Былі звязаны з каляндарным (гуканне выясны, грамніцы) ці зямельнымі цыкламі. Падзяляюцца на рэлігійныя, сінкрэтычныя і безрэлігійныя. Рэлігійныя святы – царкоўныя, у прыватрасці хрысціянскія (раство Хрыстова). Сінкрэтычнымі святамі (мелі рэлігійныя і безрэлігійныя элементы) былі традыцыйныя каляндарная народныя святы (каляды, масленіца, купалле і інш.). Да безрэлігійнай часткі народных свят належылі шматлікія гульні, асабліва на каляды, масленіцу, купалле. У час народных свят спявалі народна-каляндарныя і сямейныя песні, выконвалі творы народнай харэаграфіі. У народна-каляндарных святах, асабліва ў калядах, ёсць элемент Народнага тэатра, а рэлігійныя элементы звязаны са старажытна абрадавымі дзеяннямі. Значная частка рэлігійных элементаў з'явілася пад уплывам царквы, якая да народных свят прымыкоўвала хрысціянскія (да каляд раство Хрыстова, да валачобнага свята – Вялікдзень, да купалля – свята Іаана Прадцеча). У другой палове 19 ст.- пачатку 20 ст. роля рэлігійных элементаў у народных святах паступова змяншалася. Некаторыя з іх, асабліва старыя абрадавыя дзеянні, сталі безрэлігійнымі тэатралізаванымі дзеяннямі, святочнай забавай.
АБРАДЫ – сукупнасць традыцыйных умоўных дзеянняў, што сімвалічна выражаюць і замацоўваюць адносіны людзей да прыроды і паміж сабой, іх паводзены ў важных жыццёвых сітуацыях, якія сістэматычна паўтараюцца. Абрады – састаўная частка традыцыйна-бытавой культуры народа. Утрымліваюць у сабе элементы песеннага, харэаграфічнага, драматычнага, дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Зарадзіліся ў першабытным грамадстве, калі людзі імкнуліся заклінаннямі ўздзейнічаць на незразумелыя з'явы прыроды.Абрады былі звязаны з гаспадарчай дзейнасцю, бытавымі ўмовамі, грамадскімі адносінамі і падзяляліся на каляндарна-вытворчыя (земляробчыя, паляўнічыя, жывёла гадоўчыя, рыбалоўныя), сямейна-бытавыя (вясельныя, радзіныя, пахавальныя), грамадскія і царкоўныя.Большасць беларускіх абрадаў старажытнага паходжання ўзніклі на агульнай усходне-славянскай глебе. Старажытная абраднасць ляжыць у аснове калядавання, масленіцы, шчадравання, абрадаў купальскай ночы і інш. Многія абрады звязаны з культам продкаў (дзяды, радаўніца), расліннасці.
Народныя беларускiя святы
1. Каляды (к. 25 снежня, п. 7 студзеня) Калі на Каляды прыгравае, быць зялёнаму году. Калядныя святы пачыналіся з дня Божага Нараджэння — Раства. Калі першая зорка з’яўлялася на небе, уся сям’я садзілася за стол, засланы белым абрусам, пад які клалі сена. Стравы на стале былі посныя, абавязкова варылі куццю — кашу з круп. Запаліўшы свечку і памаліўшыся, пачыналі вячэраць. З гэтага дня па сяле хадзілі калядоўшчыкі — юнакі і дзяўчаты, пераапранутыя ў цыганоў, казу, жорава, кабылу. Калядоўшчыкі спявалі песні-калядкі, скакалі пад скрыпачку і бубен, у заключэнне выконвалі велічальную песню гаспадарам дома з самымі шчодрымі пажаданнямі, а ў адказ атрымлівалі пачастункі.
2. Грамніцы, альбо Стрэчанне (к. 2 лютага, п. 15 лютага) Грамніцы — палавіна зіміцы. Свята сустрэчы зімы і лета. Якое надвор’е на Грамніцы, такая будзе і вясна. Пасля гэтага дня пачыналі рыхтавацца да работ у полі. У царкве ці касцёле асвячалі грамнічныя свечкі. Яны лічыліся ахоўнымі — гаспадар з дапамогай гэтых свечак «асвячаў» хату і ўсю гаспадарку, выпальваючы імі невялікія крыжыкі на дзвярах і варотах. Верылі, што грамнічныя свечкі ратуюць будовы ад удару маланкі. З грамнічнымі свечкамі тройчы абыходзілі свойскую жывёлу на свята Юр'я, іх запальвалі на засеўкі, з імі абыходзілі хаты на Іллю і Багача, сустракалі маладых на вяселлі, дзіцятка на радзінах, клалі ў руку нябожчыку, ішлі шукаць папараць-кветку на Купалле.
3. Сырны тыдзень, або Масленка (за 8 тыдняў да Вялікадня) Масленка, масленка, нясі сыру, масла нам, каб зімачка згасла! Старажытнае язычніцкае свята. У гэты тыдзень праводзяць зіму. Сёння Сырны тыдзень болей вядомы як Масленка. Шмат стагоддзяў у беларусаў сыр быў самым папулярным прадуктам i сiмвалiзаваў нараджэнне новага жыцця. У гэты тыдзень дзяўчаты і хлопцы ладзілі гушканне на арэлях, коўзанне з горак на санках. Верылі, што чым вышэй узляціш на арэлях, чым далей скоцішся з горкі — тым даўжэйшы будзе лён. На Масленку ласуюцца блінамі, спяваюць масленічныя песні.
4. Гуканне вясны (з 14 сакавіка) Благаславі, Божа, вясну заклікаці, лета сустракаці! Першае вясновае свята. Дзяўчаты збіраліся на ўзгорках (каб было бліжэй да неба) і спявалі вяснянкі — песні, у якіх клікалі вясну. Вадзілі карагоды, спальвалі пудзіла зімы, як на Масленку. Падчас спеваў вяснянак і гукальных карагодаў дзяўчаты падкідвалі ўверх печыва ў выглядзе птушак — жаўрукоў, кулікоў, буслоў, што павінна было, як і спевы, хутчэй выклікаць надыход вясны.
5. Саракі. 22 сакавіка, дзень, як зараз кажуць, "вясенняга раўнадзенсва". Гэты дзень лічыўся нараджэннем новага года, пачаткам абуджэння зямлі ад зімовага сну. Некалькі назваў мае ен. Найбольш распаўсюджаны - "саракі". Сення існуе некалькі тлумачэнняў, чаму менавіта так. Найбольш верагодным можна лічыць тлумачэнне, звязанае з коранем "рок" (год) - пачатак новага году. Акрамя таго, з гэтага дня пачыналі адлічваць яшчэ 40 дзен, адмечаных маразамі па начах, па заканчэнні якіх можна было пачынаць сеяць - адну з самых важных сельскагаспадарчых спраў на увесь год. Кліматычные ўмовы не дазвалялі памыліцца, пасееш рана - вымерзне, позна - высахне, і можна застацца без збожжа зімой, што было раўнаважна смерці. Таму так уважліва адносіліся нашые продкі да гэтага дню.
6. Камаедзіца. Беларускае народнае свята, звязанае з сустрэчай вясны, лічыцца праявай татэмізму. Уключае ў сябе шэсце пераапранутых з удзелам мядзведзя і святочны абед, імітуюцца звычкі жывёлы. Святкуецца 24 сакавіка перад Дабравешчаннем. Назва свята паходзіць ад камоў(літаральна: есці камы) — сушаны рэпнік, аўсяны кісель, якія лічыліся ласункам лясной істоты.
7. Дабравешчанне, або Звеставанне (к. 25 сакавіка, п. красавіка) На Дабравешчанне дзеўка касу не пляце, а птушка гнязда не ўе. Нашы продкі лічылі, што ў гэты дзень прыходзіць вясна. Гэта свята прылёту бусла і ластаўкі. Шчасціла таму, хто ўбачыць першага бусла, які ляціць, а не стаіць. Гаспадыня падымалася раней мужа, каб выканаць абрад «развязвання сахі». Пасля абеду "гукалі вясну". Дзяўчаты збіраліся ля гумнаў і лазняў, забіраліся нават на стрэхі і спявалі вяснянкі. Разводзілі невялікія вогнішчы, вадзілі вакол іх «танкі» (карагоды). Гаспадыні пяклі печыва ў выглядзе птушак. У гэты дзень не дазвалялася працаваць.
8. Вербніца (апошняя перад Вялікаднем нядзеля) У гэты святочны дзень у царкве ці касцёле асвячалі галінкі вярбы, неслі іх дадому і злёгку сцябалі імі дамашніх, перш за ўсё дзетак, і прыгаворвалі:
Не я б’ю, вярба б’е,
За тыдзень — Вялікдзень.
Будзь здароў, як вада,
А расці, як вярба!
Будзь здароў на ўвесь год!
Людзі верылі, што такім чынам чалавеку перадаецца моц і прыгажосць гэтага дрэва. Частку асвечаных галінак клалі за бажніцу, утыкалі ў сцены, вокны. На працягу ўсяго года асвячоныя галінкі вярбы выкарыстоўваліся: кожная гаспадыня выганяла на Юр’я сваю карову на пашу, злёгку сцябаючы па баках галінкай, з вербачкай селянін выходзіў засяваць поле, садзіць бульбу.Вярбная галінка была патрэбная падчас першага грому. Каб не баяцца навальніцы, імкнуліся з’есці па адной пупышцы, а затым легчы на зямлю і перакуліцца. Пачуўшы грымоты, гаспадыня запальвала грамнічную свечку, а вербныя галінкі клала на падаконнік з таго боку, адкуль насоўваліся дажджавыя хмары.Галінкі ніколі не выкідалі, а захоўвалі да наступнай Вербніцы, каб спаліць у печы і попел рассыпаць па градках.
9. Вялікдзень. Гэтае свята лічыцца найвялікшым каляндарным святам. Яно складае выключную адметнасць, самабытнасць беларускага абрадава-святочнага каляндара.На гэта свята сутракалі Новы Год па сонечнаму календару. Святкавалася ў дзень вяснавога раўнадзенства. Потым стала перасоўным ад 4 красавіка да 8 мая. Апошняя нядзеля перад святам была Вербная нядзеля. У царкву заносілі галінкі вярбы, якія асвяшчалі святой вадой. Потым прынасілі дамоў і з'ядалі па аднаму пухірку, каб абараніцца ад маланкі, а рэшткі вярбы захоўвалі да наступнай Вербніцы.
10. Наўскі Вялікдзень. Адзначаўся ў чысты чацвер, як частка агульнакаляндарнай традыцыі ўшанавання дзядоў. Гэтае свята больш вядома пад назвай Радауніца(Ра́даніца, Ра́дуніца, Радаўні́цкія Дзяды́, На́ві Дзень) – дзень памінаньня памерлых ва ўсходніх славянаў, на які са старажытных часоў адбываліся трапэзы на магілах бацькоў і блізкіх сваякоў. Назва Наві Дзень паходзіць ад старажытна-славянскага навь – нябожчык.Радаўніца адзначаецца праз тыдзень пасля Вялікадня, заўжды на аўторак. Спачатку ідуць памінаць блізкіх у царкву, а потым на могілкі. І хоць існуе звычай памінальнай трапэзы, у тым ліку велікоднае яйка пакідаць «для спачылых», Праваслаўная Царква не ўхваляе гэтага звычаю, паколькі лічыцца, што памерлым патрэбна толькі малітва аб упакаеньні душы і добрыя справы ў памяць пра іх.
11. Юр'я. Юр'я – традыцыйнае свята, якое адзначаецца 6 мая (23 красавіка па старым стылі). Гэта адно з найбольш адметных святаў земляробчага календара, абстаўлена шэрагам урачыстых абрадавых дзеянняў. Свята адзначаецца ў гонар Св. Георгія Пераможцы – заступніка свойскай жывёлы і сялянскай нівы. У хрысціянскія часы ён пераняў рысы і функцыі язычніцкага бога Ярылы. Варыянты назваў свята, прысвечанага гэтаму боству — Ярылавіца, Ярылкі. Веснавы Юрай знаменаваў сабою сапраўдны пачатак вясны. Менавіта з гэтага дня, як лічылі амаль усюды, пачынае кукаваць зязюля. На Юр'е сяляне выходзілі з песнямі і ахвярнымі стравамі аглядаць свае зарунелыя палеткі. З Юр'ем звязваўся, як правіла, і першы выпас жывёлы. Адначасна з апякунствам свойскай жывёлы Юр'я лічыўся валадаром ваўкоў. У народзе ўяўлялі, што Юр'я едзе на белым кані і замыкае пашчы дзікім звярам, пасля чаго тыя менш нападаюць на скаціну. Свята было напоўнена шматлікімі абрадавымі дзеяннямі, песнямі, павер'ямі, прыкметамі апатрапеічнага і заклінальнага характару.
12. Зялёныя святкi або Сёмуха. Свята найвышейшага росквіту прыроды. Вядома пад назвай Сёмухі, Тройцы. Святкуецца гэтае свята на семым і восьмым тыдні пасля Вялікадня. Гэтае свята з'яўляецца гімнам маці-прыродзе, сімвалізуе ўласцівае канцу вясны і пачатку лета ўшанаванне зеляніны, дрэў і кветак, што знаходзяцца ў сваім росквіце. Яны – прыроднае атачэнне свята, яго вобразнасць і змест.
Некалі даўно маладыя дзяўчаты з песнямі хадзілі ў лес. Абіралі там маладыя бярозкі і завівалі паміж сабой стужачкамі, каб атрымаліся такія ўпрыгожаныя вароцікі. Пасля праз іх праходзілі. Даследчыкі кажуць, што гэта такі архаічны сімвал таго, што жанчына ўступае ў шлюбны ўзрост і тым яднаецца з прыродай, паказвае сусвету, што яна ўжо гатовая пайсці замуж і нараджаць дзетак.
13. Купалле. У разгар лета ў Беларусі адзначаюць Купалле – адно з найстарадаўнейшых народных свят, прысвечаных сонцу і росквіту зямлі. Гэтае свята насычана прыгожымі язычніцкімі звычаямі. Сутнасць гэтага свята засталася некранутай да нашых дзён. Увасабленнем былі ачышчальныя вогнішчы, ачалавечаны вобраз жанчыны Купалы і нават яго дочкі. Сёння згодна з праваславным календаром свята адзначаюць у ноч з 6 на 7 ліпеня, каталіцкім – 24 чэрвеня.
З Купаллем звязана шмат дзіўных легенд і паданняў. У народзе верылі, што ў гэту ноч рэкі свецяцца асаблівым нерэальным святлом, а ў іх водах купаюцца душы памерлых у абліччы русалак. Па зямлі ходзяць ведзьмы, чарадзеі і духі, якія імкнуцца нашкодзіць чалавеку, расліны і жывёлы размаўляюць, а сонца на золку "гуляе".
Убачыць гэтыя цуды, зразумець мову звяроў і птушак можна з дапамогай кветкі папараці, якая зацвітае, згодна з павер'ямі, усяго на імгненне раз у год. Яна давала незвычайную здольнасць бачыць будучыню і знаходзіць усе схаваныя скарбы свету, але раздабыць яе мог толькі вельмі смелы чалавек. Пошук "папараць-кветкі" – адзін з самых таямнічых рытуалаў купальскай ночы.
14. Дажынкі. Дажынкі – старажытнае народнае свята ў беларусаў, звязанае з апошнімі момантамі жніва. Суправаджалася народнымі абрадамі,танцамі, песнямі, чым былі ўдзячныя «духам нівы» за хлеб і заадно прасілі даць урадлівасць і налета.
Дажаўшы жыта, пасля абраду «завівання барады» (закручвалі пук і пакідалі яго) «для птушак» жнеі прыхарошвалі сноп кветкамі, плялі вянкі з каласоў і з песнямі ішлі ў вёску. Прыйшоўшы, аддавалі сноп гаспадарам, за што мелі смачны пачастунак ці падарункі. Дажынкам было прысвечана шмат дажынкавых песень, якія спявалі напрыканцы жніва, вяртаючыся з поля ў вёску і на застоллі. Яны былі значна весялейшыя за жніўныя песні, бо ў апошніх спявалася пра нялёгкую працу і долю жней і іх дзяцей.У наш час дажынкі адзначаюць як свята ўраджаю.
15. Пакровы. Пакроў (Пакравы, Пакрова): 1 (14) кастрычніка — царкоўнае тлумачэнне літаральнае: пакроў (пакрывала) Божай Маці; у народнай трактоўцы паняцце атрымала больш шырокі сэнс, ахопліваючы самыя розныя прыкметы прыроды: «Святы Пакроў накрыў зямлю жоўтым лістом, маладым сняжком, ваду лёдам, пчалу мёдам», «...рыбу луской, дрэва карой, птаху пяром, дзеўку чапцом»; «Святэй Пакроў стагі пакрыў: першы стажок дранічкамі, другі стажок саломкаю, трэці стажок белым снегам». Гаварылі, што зіма закрывае лета, а Бог пячатае зямлю пасля Пакрова, і да вясны ніхто не можа знайсці скарбаў. Адзначаліся ад 14 кастрычніка да 27 кастрычніка. На гэтае свята размярковываліся дні паміж дзяўчатамі, а 27 кастрычніка па надвор'ю меркавалі аб характары будучай жонкі, і называлі гэты час Дзівочым летам. Пачынаючы з гэтага свята, моладзь пачынала збірацца на вячоркі, а хатнія справы спраўляліся з песнямі.
16. Дзяды. Дзяды – свята беларускага народнага календара, звязанае з памінаннем продкаў («дзядоў»). У славянскай міфалогіі «дзядамі» таксама называюць душы продкаў. У Беларусі Дзяды адзначаюцца некалькі разоў на год: масленічныя, радаўніцкія, траецкія (духаўскія), пятроўскія, змітраўскія. Галоўныя – Восеньскія Дзяды (Змітраўскія, Вялікія, Асяніны, Тоўстая вячэра, Хаўтуры), яны адзначаюцца ў лістападзе, але ў розных рэгіёнах у розныя дні (Міхайлаўскія Дзяды, Піліпаўскія Дзяды, Змітраўскія Дзяды і інш.).У цэнтры абраду – вячэра ў памяць памерлых сваякоў. Рытуал Дзяды у найбольш архаічнай форме захаваўся толькі ў беларусаў. Кожны дзень тыдня меў сваё значэнне. Так субота мела быць днём ушанавання дзядоў, усіх памерлых. У гэты дзень кожны павінен быў успомніць лепшыя рысы прашчураў, аддаць ім належную павагу.
Беларускі народны касцюм
На тэрыторыі Беларусі даследчыкі вылучаюць больш за 30 разнавіднасцяў народнага касцюма. У розных рэгіёнах краіны ён меў свае асаблівасці.
Самабытнасць беларускага касцюма вызначаюць віртуозная распрацоўка дэталяў, кампазіцыйная завершанасць, спалучэнне дэкаратыўнасці і прадуманай практычнасці. Мастацкі вобраз касцюма ўскладнялі абавязковыя арнаментальныя ўпрыгажэнні на рукавах, вароты, фартуху, галаўныя ўборы. Беларускі строй адрозніваецца багаццем тэхнік афармлення. Гэта і вышыўка, і ўзорнае ткацтва, і карункі, і аплікацыя.
Найбольш раннія дакументальныя весткі аб беларускай народнай вопратцы ставяцца да XVI стагоддзя. У Статуце Літоўскага 1588 г. пералічваюцца некаторыя прадметы верхняй адзення, галаўныя ўборы.
Тканіны ствараліся з воўны, канопляў, крапівы і, вядома ж, з лёну, дзякуючы якому атрымлівалі літаральна ўсё: ад грубых шэрых мяхоў да найтонкіх беласнежных кашуль. Прывозілі ў Беларусь для вяльможаў і заморскія тканіны з Усходу і Захаду: ўзорыстыя, набіваныя, шаўковыя.
Сяляне ж абыходзіліся тканінамі ўласнай вытворчасці, балазе ў тыя часы ўмелі ткаць самыя розныя палатна з найскладанымі пляцення. Яны самі ўмелі афарбоўваць тканіны з дапамогай кары і нырак дрэў, палявых кветак, каранёў раслін, траў і ягад. У кожным рэгіёне былі свае спосабы афарбоўкі. Ужо тады ўмелі атрымліваць сіні, фіялетавы, малінавы, ярка-жоўты колеру і разнастайныя іх адценні. З прывазных фарбаў выкарыстоўваліся вытрымкі з сандала, індыга, бразільскага дрэва. Да канца XIX - пачатку XX стагоддзяў аблічча беларускага касцюма выстаяўся, склаліся ярка-выяўленыя этнічныя асаблівасці.
Адна з найважнейшых характарыстык беларускага касцюма - незвычайная ўстойлівасць традыцыі. Убіраючы ў сябе шматстайныя павевы на працягу стагоддзяў, беларускі касцюм доўгі час захоўваў нязменным крой некаторых прадметаў адзення, яе форму, асобныя атрыбуты касцюма ўзыходзяць яшчэ да паганскай даўніны, у ім захаваліся архаічныя рысы, напрыклад, старадаўні арнамент і паласаты дэкор. Тэхналогіі вырабу тканін таксама захаваліся з самых старажытных часоў.
Мужчынскі касцюм
Мужчынскі касцюм звычайна складаўся з кашулі, вышытай па каўняры і нізе, штаноў, камізэлькі, ноговіцы (пасавая адзенне). Ноговіцы (порткі) у Беларусі называліся штаны. Іх шылі з аднатоннага ільнянога палатна, з зрэбнай або полусуконной тканіны, зімовыя - з цёмнага сукна. Вузкія калашыны злучалі ў верхняй частцы ромбападобнай устаўкай, спераду рабілі прарэху. Ноговіцы былі воротніковую на поясе, які зашпіляўся на калодачкі або гузік. Калашыны ўнізе спадалі свабодна або абгортваюць анучамі і аборы лапцей. Кашулю насілі па-над ноговіцы і падпяразвалі. У канцы XIX стагоддзя палатняныя ноговіцы сталі ніжняй бялізнай. У XX на змену ноговіцы прыйшлі фабрычныя вырабы.
Крой адзення ў канцы XIX - пачатку XX стагоддзя не адрозніваўся асаблівай складанасцю. Апраналіся ў асноўным у белыя льняныя кашулі ў выглядзе тунікі з доўгімі рукавамі і нізкімі стаячымі каўнерыкамі. У верхніх кашулях рукавы, каўнер, а ў мужчынскіх і падол ўпрыгожваліся вышыўкай, тасьмой або вязанымі карункамі. Кашуля насілася навыпуск, падпяразвалі каляровым поясам. Кішэні адсутнічалі, іх замяняла скураная сумачка, якую насілі праз плячо або падвешвалі да скуранога пояса. Мужчынскія кашулі былі значна карацей жаночых, паколькі да іх належылі яшчэ і порткі. Тыя, хто бяднейшы, насілі звычайныя ільняныя порткі, а тыя, хто багацей - зверху яшчэ і шаўковыя. Мужчынскі аднабортны пінжак з даматканага сукна называўся бравэркой.
У якасці верхняга адзення выкарыстоўваліся кажухі з аўчыны, якія ў заможных людзей зверху абшывалі дарагой тканінай і ўпрыгожваліся вышыўкай і аплікацыямі. Вельмі багатыя людзі насілі футры з меха. Таксама існавала верхняя вопратка з сукна, якая называлася па-рознаму: «епанча», «Кірэеў», «бурка», «чуючы».
І снавала вялікая разнастайнасць мужчынскіх галаўных убораў: магерка з валюшнага воўны, Брыль з саломы, узімку - футравая шапка (аблавуха). Галаўныя ўборы таксама рабілі з хатняй аўчыны карычневага, чорнага або шэрага колеру. Беларускі мужык зімой насіў аблавуху: шапку-вушанку з аўчыны або заячага, лісінага футра, пакрытую зверху цёмным сукном. Знізу прышываць чатыры «вуха», пярэдняе і задняе завязваліся зверху на верхавіне, два бакавых апускаліся або падвязваць пад падбародкам. Шапка, качанне з воўны шэрага або карычневага колеру, называлася магеркі. Летам беларускі мужык часцяком насіў Брыль - капялюш з саломы, з шырокімі палямі ў 4-10 сантыметраў, вышынёй прыкладна сантыметраў у 10. На Палессі вакол тульі павязвалі ўзорчатую тасьму, плеценую з чорнага конскага воласа і суровых нітак.
З другой паловы XIX стагоддзя на Беларусі распаўсюдзіўся мужчынскі летні галаўны ўбор з лакаваным брылём - шапка. Шылі яго з чорнага сукна з шырокім каляровым аколышам.
Мужчынскi беларускi абутак рабіўся дома або шаўцамі-рамеснікамі. Археалагічныя знаходкі кажуць, што шавецкае рамяство было развіта з XI стагоддзя да XX беларусы насілі лапці, пасталы, у горадзе - скураныя боты (боты), шнуроўкі. З самага пачатку звычайнай абуткам беларускага селяніна былі лапці, - іх плялі з лыка, лазовай кары або пянькі. Для трываласці падэшву лапцей падпляталі лазой, лыкам, вяровачкамі, складалі скурай. Найпростыя з беларускіх лапцей - «Шчарбакоў»: неглыбокія лёгкія, без галовак і запяток. На Палессі насілі «відушчыя лапці»: з адкрытым верхам пасярэдзіне шкарпэткі. Апраналі лапці на анучы (анучы), да нагі мацавалі пенькового, Лыкава або раменнымі аборы.
Пасталы (поршні) - старадаўняя скураная абутак, пашытыя з кавалка ялавай або свіны сырамятны скуры, боку якой адхонна выгіналіся і былі сцягнутыя ўверсе лыкам, аборкай або раменьчыкам. Вельмі рэдка на паўночным захадзе Беларусі сяляне насілі драўляную абутак. Узімку звычайнай абуткам былі валёнкі, падшытыя скурай або лямцом.
У 1920-1930-я гады распаўсюдзіліся буркі зімой і летам туфлі з парусіны. Больш заможна сяляне маглі дазволіць сабе і скураныя туфлі або боты, аднак летам амаль усе хадзілі басанож. Але ніхто не выходзіў на вуліцу без галаўнога ўбору і без пояса, баючыся стаць пасмешышчам для ўсёй вёскі, у той час як прайсці басанож было звычайнай справай. Мужчыны насілі лапці ў якасці штодзённага адзення, скураныя пасталы, па святах апраналі боты. Найбяднейшыя пласты сялянства часам насілі лапці круглы год, уцяпляючы іх з дапамогай падкладвання саломы ўнутр і абматваючы ногі палатнянымі анучамі.
Жаночы касцюм
Жаночы касцюм больш разнастайны, з выяўленай нацыянальнай спецыфікай. Вылучаюцца чатыры комплексы: са спадніцай і фартухом; са спадніцай, фартухом і камізэлькай (гарсетом); са спадніцай, да якой прышыты станік- гарсэт; з андараком, фартухом, камізэлькай (гарсетом). Два першых вядомыя па ўсёй тэрыторыі Беларусі, два апошніх — ва ўсходніх і паўночна-ўсходніх раёнах. Кабеты паўзверх кашулі насілі андарак — гэта тры пашытыя суконныя вялікія кавалкі, зверху сабраныхшнуром, які сцягваўся на стане ці пад жыватом. Андарак была ворная (адкрытая наперадзе ці ўзбоч) і зачыненая. Колеры самыярозныя, часта з арнаментам.
Пасавае адзенне — размаітага фасону спадніцы (андарак, саян, палатнянік, летнік), а таксама андаракі,фартухі. Спадніцы — чырвоныя, сінія, зялёныя, у шэра- белую клетку, з падоў-жанымі і папярочнымі палосамі. Фартухі ўпрыгожваліся карункамі, зморшчынамі, вышытым узо-рам; камізэлькі (гарсет). Жаночая камізэлька з паркалю, аксаміту ці парчы, на падкладцы, самага рознага колеру была складнікам святочнага адзення і клікалася гарсетом. Наперадзе яна зашпі-лялася на гузікі, гаплікі цішнуравалася. Усе гэта ўпрыгожвалася гафтам, нашыўкамі з колеравай тасьмы. Гарсеты шыліся простага кроячы, дастану, ці падоўжаныя, з клінамі, прыталеныя.
У зімовы час кабет грэлі ваўняныя світкі, белыя і чырвоныя кажушкі. Самым папулярным зімо-вым адзеннем быў кажухз аўчыны. У беларусаў ён рабіўся простага крою — спінка і падлогі про-стыя, вялікі адкладны каўнер. Ніз і рукавы абшываліся палосай аўчыны поўсцю вонкі.
Жаночыя галаўныя ўборы мелі важнае сацыяльнае і абрадавае значэнне. Па іх выглядзе можна было вызначыць сямейнае становішча, век кабеты, яе матэрыяльнае становішча. Галаўныя ўборы выкарыстоўваліся ў абрадах і рытуалах, на вяселлях дзяўчыне ўрачыста змянялі дзявоц-кі ўбор на жаночы. Карэнныя адрозненні існавалі паміж жаночымі і дзявоцкімі галаўнымі ўборамі. Дзяўчыны насілі вянкі, вузкія шматкаляровыя стужкі (зніжачка, шлячок), а кабеты хавалі валасы пад каптур, апранаючы зверху галаўны ўбор ручніковага тыпу.
Таксама кабеты насілі такія галаўныя ўборы, як хусткі. Кабеты ў сялянскіх сем'ях найчасцей насі-лі лапці. У халоднае надвор'е — пастолы. Боты і чаравікі ў вёсках апраналі толькі па святах ці ў найболей заможных сем'ях. Такі абутак часцей выраблялі адмысловыя рамеснікі назаказ.
Кансультацыя для бацькоў
"Роля фальклору ў развіцці дзяцей дашкольнага ўзросту»
Адной з найважнейшых задач, якія стаяць перад нашым грамадствам у цяперашні час, з'яўляецца яго духоўнае адраджэнне, бо на сённяшні дзень скажоныя ўяўленні пра дабрыню, міласэрнасць, вялікадушнасць, справядлівасць і патрыятызм. Фарміраванне асноў маральных якасцяў пачынаецца яшчэ ў дашкольнам дзяцінстве. Ад таго, наколькі паспяхова ажыццяўляецца гэты працэс, шмат у чым залежыць духоўна-маральнае развіццё дзіцяці.
Дашкольны ўзрост - падмурак агульнага развіцця дзіцяці. А адным са сродкаў маральнага, пазнавальнага і эстэтычнага развіцця дзяцей з'яўляецца народная культура, у тым ліку вусная народная творчасць. Невыпадкова фальклор з даўніх часоў ацэньваецца ў розных аспектах: як сродак педагагічнага ўздзеяння, як сродак фарміравання духоўна-маральнай культуры, як сродак узбагачэння слоўнікавага запасу дзяцей і як сродак перадачы прыгажосці і вобразнасці роднай мовы. Толькі творы вуснай народнай творчасці дзіўным чынам сумяшчаюць у сабе глыбокую мудрасць, лёгкасць усведамлення і прастату запамінання.
Само слова фальклор - значыць:
народная мудрасць, народнае веданне.
Малыя фальклорныя формы: пацешкі, прымаўкі, песенькі, небыліцы, байкі, загадкі, казкі, карагоды - нясуць у сабе этнічныя характарыстыкі; далучаюць нас да вечна юных катэгорыях мацярынства і дзяцінства. Каштоўнасць фальклору заключаецца ў тым, што з яго дапамогай дарослы лёгка ўсталёўвае з дзіцем эмацыйны кантакт, ўзбагачае пачуцці і гаворку дзіцяці, фармуе стаўленне да навакольнага свету, г.зн. гуляе паўнавартасную ролю ва ўсебаковым развіцці. Творы вуснай народнай творчасці маюць велізарнае пазнавальнае і выхаваўчае значэнне. Пацешкі - песенькі, першыя мастацкія творы, якія чуе дзіця. Вымаўляюцца дарослым кароткія і рытмічныя фразы, у якіх дзіця ўлоўлівае гукі («ладачкі», «кіса», «вадзіца») выклікаюць у яго рэакцыю на мастацкі твор. Інтанацыя голасу ў адных выпадках супакойвае яго, у іншых - бадзёрыць. Напрыклад: калыханкі песні аказваюць усыпляльнае ўздзеянне, іх спяваюць ласкавым, пяшчотным галаском, калыхаючы ляльку Кацю: «Баю, баю, люлі-бай, ты, сабачка, не брахай ». Для таго каб лягчэй і хутчэй дзеці запаміналі калыханкі песенькі, іх трэба абыгрываць, г.зн. ўключаць тыя персанажы, пра якія гаворыцца ў песеньцы (пра сабачку).Знаёмства з пацешкамі трэба пачынаць з гаварэння малюнкаў, ілюстрацый, цацак. Даўшы разгледзець дзецям цацку, расказаць аб персанажу пацешкі, пра яго асаблівасці. Растлумачыць дзецям значэнне новых слоў, пачутых у пацешкі.
Можна выкарыстоўваць дыдактычныя гульні «Даведайся пацешкі» (па змесце карцінкі, трэба ўспомніць творы народнай творчасці). «Адгадай, з якой кніжкі (казкі, пацешкі) прачытаны ўрывак?» Славесныя гульні па матывах народнай творчасці; напрыклад: «пра сароку» (чытаць пацешкі - і хай дзіця адлюстроўвае яе ўтрыманне ў дзеяннях). Пацешкі ператвараюцца ў гульню. Дыдактычныя практыкаванні «Даведайся і назаві» - дастаюць са скрынкі цацкі ці карцінкі па знаёмым пацешкам. Настольна-друкаваныя гульні па матывах гэтых жа твораў ( «Парныя карцінкі», «Падбяры такую ж карцінку», «Лато», «Разрезные малюнкі»).Можна праводзіць гульні - інсцэніроўкі; напрыклад: «Курачка - рябушачка на раку пайшла». Больш выкарыстоўваць пацешкi, прыказкi, прымаукi падчас прагулкі, звяртаючы ўвагу на час года і стан надвор'я, каб прагулка праходзіла больш эмацыйна і цікава для дзяцей; дзе дзеці могуць пераймаць галасы і крыху рухам жывёл і птушак.
Прыказкі і прымаўкі называюць жамчужынамі народнай творчасці; яны аказваюць ўздзеянне не толькі на розум, але і на пачуцці чалавека; павучанні, зняволеныя ў іх, лёгка ўспрымаюцца і запамінаюцца. Прыказку можна выкарыстоўваць у любой сітуацыі, напрыклад калі дзіця неакуратна апрануўся, можна сказаць: «Паспяшаешся - людзям на смех!». Шмат прыказак і прымавак аб працы; пры знаёмстве з імі дзецям трэба растлумачыць іх сэнс, каб яны ведалі, у якіх сітуацыях іх можна ўжыць. Загадкі - гэта карыснае практыкаванне для дзіцячага розуму. Вучыць дзяцей адгадваць загадкі можна так: на стол выстаўляецца некалькі цацак, для кожнай падабраць загадку:
На галаве чырвоны грабеньчык,
Пад носам чырвоная барада,
На хвасце узоры, на нагах шпоры.
Дзеці хутка адгадвалі, бо загаданы прадмет перад вачыма. Дзеці могуць самі паспрабаваць загадаць - прыдумаць загадку аб цаццы.
Можна праводзіць гульні, якія дапамогуць паглыбіць і ўдакладніць веды дзяцей пра навакольны свет: «Хто і што гэта?», «Я загадаю, а ты атгадай», «Падкажы слоўца».
Казкі - ўяўляюць сабой асаблівую фальклорную форму. Іх лепш распавядаць, чым чытаць.Добра пачынаць казку з прыказкі: «Казка, казка, прымаўкамі ...». Пасля аповяду казкі даведацца з дапамогай пытанняў, ці зразумеў дзіця казку? Уносіць адпаведныя цацкі, спытаць: «Дзеці, з якой казкі прыйшлі гэтыя героі?»
Знаёмячы дзяцей з рознымі фальклорнымі жанрамі, мы багацім гаворку дзяцей жвавасцю, вобразнасцю, трапнасцю выразаў. Пацешкі, песенькі гучаць, як ласкавая размова, выказваючы клопат, пяшчоту, веру ў паспяховую будучыню. Менавіта гэта і падабаецца дзецям у малых формах фальклору.
Малы фальклор дазваляе забаўляць, развіваць і навучаць ненадакучліва і разнастайна.
Бо простыя вершыкі, казкі, пацешкі, песенькі - вучаць маленькага чалавека жыццю.
